Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và cạn kiệt tài nguyên đang trở thành thách thức toàn cầu, việc chuyển đổi từ mô hình kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn (KTTH) không còn là một lựa chọn, mà đã trở thành xu thế tất yếu cho chiến lược phát triển bền vững. Tại Việt Nam, nông nghiệp đóng vai trò là “trụ đỡ” của nền kinh tế, và việc ứng dụng các nguyên lý tuần hoàn trong lĩnh vực này đang mở ra những hướng đi mới đầy triển vọng, đặc biệt là đối với các tỉnh miền núi phía Bắc. Trong những năm gần đây, Sơn La đã khẳng định vị thế vững chắc là trung tâm sản xuất nông sản và cây ăn quả lớn nhất miền Bắc. Tuy nhiên, sự phát triển nóng này cũng kéo theo những hệ lụy không nhỏ về môi trường từ phế phụ phẩm nông nghiệp và áp lực khai thác tài nguyên đất dốc. Dù tỷ lệ nghèo đã giảm đáng kể, nhưng việc duy trì kết quả giảm nghèo và nâng cao chất lượng sống cho đồng bào dân tộc thiểu số tại đây vẫn là một bài toán hóc búa do địa hình chia cắt mạnh. Nghèo đói tại Sơn La hiện nay không chỉ dừng lại ở thiếu hụt thu nhập mà còn là sự thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản và môi trường sống an toàn hay còn gọi là nghèo đa chiều. Chính vì vậy, việc áp dụng kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp thông qua việc tái sử dụng phụ phẩm làm nguyên liệu đầu vào, giảm chi phí sản xuất, tạo thêm giá trị gia tăng và bảo vệ hệ sinh thái chính là “chìa khóa vàng” để khơi thông nội lực, thúc đẩy lộ trình giảm nghèo đa chiều một cách thực chất và bền vững.
Không còn dừng lại ở mức độ lý thuyết, tư duy tuần hoàn đã và đang thẩm thấu vào dòng chảy sản xuất của tỉnh Sơn La với sự định hình rõ nét của các mô hình liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp đầu tàu, hợp tác xã (HTX) và các nông hộ. Điển hình là HTX nông nghiệp Sơn La, đơn vị đi đầu trong việc nuôi quy mô lớn với 900 con bò thương phẩm và 300 con bò sinh sản. Toàn bộ chất thải chăn nuôi tại đây được xử lý vi sinh, kết hợp thu mua vỏ cà phê, vỏ lụa sắn trên địa bàn để phối trộn nuôi giun trùn quế và sản xuất phân bón hữu cơ, mang lại doanh thu lên tới 32 tỷ đồng vào năm 2024. Tương tự, Tập đoàn Minh Tiến cũng giải quyết bài toán hàng chục nghìn tấn vỏ quả thải ra mỗi năm bằng cách áp dụng công nghệ để sản xuất ra trà Cascara cao cấp, bao bì sinh học túi tự hủy cùng các dụng cụ thân thiện môi trường. Tại các doanh nghiệp khác, lõi ngô phế thải vốn trước đây chỉ dùng để đốt thì nay được nghiền nhỏ làm cơ chất nuôi trồng nấm ăn chất lượng cao, hay các trang trại bò sữa tại Mộc Châu đã đưa vào vận hành dây chuyền ép khô phân bò tự động để bán, vừa tạo nguồn thu lớn vừa kết hợp tạo cảnh quan sạch đẹp phục vụ khách du lịch. Song song đó, các mô hình sản xuất tổng hợp tuần hoàn quy mô nhỏ tại hộ gia đình như chăn nuôi an toàn sinh học 4F (Farm – Food – Feed – Fertilizer) hay mô hình “Vườn – Ao – Chuồng – Biogas” (VACB) cải tiến cũng đang phát huy hiệu quả mạnh mẽ tại các bản làng vùng cao.
Để chứng minh cho sức mạnh đổi đời từ các mô hình này, một cuộc khảo sát thực địa đã được thực hiện trên 100 hộ nông dân từng thuộc nhóm nghèo đa chiều năm 2016 tại 10 xã (thuộc huyện Mai Sơn trước đây). Kết quả cho thấy bước bứt phá kinh tế vô cùng ngoạn mục khi tỷ suất sinh lời (ROI) của nông nghiệp tuần hoàn tăng vọt 125%, cho lãi cao hơn gấp 2,25 lần so với phương thức canh tác truyền thống cũ. Điểm mấu chốt nằm ở việc tối ưu hóa dòng vốn: thay vì tiêu tốn phần lớn chi phí vào vật tư hóa học và xử lý môi trường, mô hình tuần hoàn giúp cắt giảm các khoản này tới 80% nhờ nông hộ tự sản xuất được phân hữu cơ và biến chất thải thành tài nguyên. Số tiền tiết kiệm được bà con chuyển sang đầu tư mạnh mẽ vào máy móc băm phụ phẩm, hầm Biogas và mua con giống tốt hơn, giúp doanh thu tăng trưởng vượt bậc. Thu nhập bình quân đầu người của các hộ làm tuần hoàn tăng mạnh từ 2,575 triệu đồng lên 4,275 triệu đồng/tháng. Điển hình như tại HTX Ngọc Hoàng, việc minh bạch quy trình tuần hoàn qua mã QR và camera giám sát đã giúp quả thanh long xuất khẩu thành công sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, Mỹ, Singapore, mang lại thu nhập cho người dân tăng gấp 15 – 20 lần so với trồng ngô thuần túy.
Sự gia tăng thu nhập từ vòng lặp tuần hoàn này đã tạo ra dư địa tài chính vững chắc, giúp các nông hộ tự khỏa lấp toàn diện 6 nhóm chỉ số thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản. Đáng chú ý nhất là sự bùng nổ ở chiều thông tin giúp 85% hộ gia đình tự trang bị được thiết bị thông minh và internet để tiếp cận các kỹ thuật canh tác mới. Các chỉ số về y tế (tỷ lệ mua thẻ bảo hiểm y tế) và nước sạch, nhà tiêu hợp vệ sinh cũng đồng loạt ghi nhận mức tăng trưởng khi người dân có điều kiện ưu tiên chăm sóc sức khỏe và cải thiện môi trường sống. Ý nghĩa nhân văn sâu sắc nhất là tỷ lệ trẻ em đi học đúng tuổi sau khi nông hộ tham gia chuỗi tuần hoàn đã đạt ngưỡng tuyệt đối 100%, đồng thời tỷ lệ nhà ở kiên cố cũng được nâng cấp đạt mức 89%. Không chỉ vậy, nhờ tận dụng phụ phẩm sản xuất năng lượng sạch Biogas, thời gian người phụ nữ vùng cao phải đi kiếm củi, nội trợ giảm từ 4 – 5 giờ/ngày xuống chỉ còn dưới 2 giờ, giải phóng sức lao động để họ tham gia các hoạt động cộng đồng. Việc tái chế đến 80% phụ phẩm để tạo ra phân hữu cơ mỗi năm cũng giúp bảo vệ độ phì nhiêu của đất dốc, nâng chỉ số vệ sinh môi trường quanh nhà từ 1 lên 4,5 điểm, thay đổi hoàn toàn diện mạo nông thôn từ ô nhiễm sang trong lành.
Nhìn nhận một cách khách quan, dù nông nghiệp tuần hoàn đang là “ngôi sao hy vọng” song công tác giảm nghèo tại Sơn La vẫn gặp những nút thắt lớn khi tỷ lệ nghèo đa chiều toàn tỉnh năm 2025 vẫn ở mức cao (16,94%), đứng thứ 5/34 tỉnh, thành cả nước và cao gấp 5,7 lần trung bình toàn quốc. Toàn tỉnh vẫn còn hơn 51.000 hộ nghèo và cận nghèo, rủi ro tái nghèo do thiên tai, dịch bệnh còn rất lớn. Nguyên nhân cốt lõi do các mô hình tuần hoàn hiện nay chủ yếu vẫn bán nông sản thô hoặc sơ chế đơn giản, giá trị gia tăng từ việc tái chế vỏ cà phê, bã ngô làm phân bón còn thấp và thiếu các nhà máy chế biến sâu thành sản phẩm cao cấp. Quy mô sản xuất tại các xã vùng cao vẫn manh mún, nhỏ lẻ theo hộ gia đình, thiếu sự liên kết vùng lớn khiến chi phí vận chuyển trên địa hình chia cắt bị đẩy lên cao, ăn mòn lợi nhuận. Thêm vào đó, chi phí đầu tư hạ tầng công nghệ ban đầu khá cao là một gánh nặng lớn cho các hộ nghèo nếu thiếu đi các gói tín dụng xanh hỗ trợ, trong khi trình độ kỹ thuật vi sinh, ủ phân của đồng bào vẫn chưa thực sự đồng đều.
Để đưa kinh tế tuần hoàn thực sự trở thành động lực mạnh mẽ giúp giảm nghèo đa chiều bền vững, chính quyền tỉnh Sơn La cần triển khai đồng bộ hệ thống giải pháp chiến lược. Đầu tiên, cần “số hóa” vòng lặp tuần hoàn bằng các ứng dụng di động đơn giản để bà con theo dõi quy trình ủ phân, nhận cảnh báo thời tiết và gắn mã QR truy xuất nguồn gốc nhằm nâng cao giá trị bán lẻ cho nông sản sạch. Thứ hai, cần xây dựng các “Cụm liên kết KTTH” để phá vỡ sự manh mún, chuyển đổi từ tư duy tuần hoàn tại nhà sang tuần hoàn cấp xã, thành lập các HTX thu gom phụ phẩm quy mô lớn để chế biến sâu tại chỗ thành viên nén phân bón hoặc thức ăn chăn nuôi. Thứ ba, cần kích hoạt đòn bẩy “Tín dụng xanh” với lãi suất ưu đãi cho nông dân xây dựng hạ tầng, song song với triển khai bảo hiểm nông nghiệp dựa trên chỉ số thời tiết để bảo vệ thành quả của bà con trước thiên tai. Cuối cùng, cần nâng tầm “Thương hiệu tuần hoàn Sơn La” bằng cách biến các trang trại mẫu thành điểm du lịch trải nghiệm sinh thái không rác thải, tạo ra nguồn thu nhập thứ hai bền vững cho người dân. Việc chuyển đổi từ tư duy sản xuất tuyến tính sang tận dụng triệt để phế phụ phẩm sinh khối chính là chiến lược cốt lõi giúp nâng cao năng lực chống chịu và tạo dựng sinh kế bền vững cho đồng bào vùng cao Sơn La nói riêng và toàn vùng Tây Bắc nói chung trong giai đoạn mới.
Một số hình ảnh về phát triển KTTH tại tỉnh Sơn La
 |
 |
 |
|
Trà từ vỏ cà phê, các vật dụng làm từ vỏ cà phê (Công ty cổ phần Tập đoàn Minh Tiến) |
Bể biogas được phủ kín bạt HDPE (Trang trại Minh Thúy) |
|
 |
 |
|
|
Khu vực hệ thống xử lý nước thải (Cty Mía đường Sơn La) |
Tham quan mô hình nuôi giun quế và Phỏng vấn giám đốc HTX nông nghiệp Sơn La |
|
 |
 |
 |
|
Trồng nấm bằng lõi ngô tại (Cty CP phát triển nông nghiệp Sơn La) |
Dây chuyền xử lý chất thải tự động (Mộc Châu) |
Bã mía làm nguyên liệu cung cấp cho máy phát điện (Cty Mía đường Sơn La) |
Trần Thị Thanh Hà
Khoa Khoa học Xã hội