Được thiên nhiên ban tặng khí hậu ôn hòa cùng cảnh quan núi đồi trùng điệp, vùng núi Tây Bắc sở hữu tiềm năng to lớn để phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng. Trong đó, xã Ngọc Chiến (tỉnh Sơn La) nổi lên như một điểm đến đặc biệt, thu hút đông đảo du khách thập phương.
Nằm ở độ cao 1.800m so với mực nước biển, xã vùng cao Ngọc Chiến được ví như một “miền cổ tích” ẩn mình trong mây ngàn Tây Bắc. Vượt qua đỉnh núi Sam Síp kiêu hùng với những khúc cua uốn lượn mây phủ, du khách sẽ ngỡ ngàng trước một thung lũng bình yên sở hữu khí hậu mát mẻ quanh năm và tỷ lệ che phủ rừng lên tới 87%. Không chỉ có cảnh quan thiên nhiên hoang sơ, dòng suối Chiến hiền hòa hay 13 mỏ nước khoáng nóng tự nhiên ban tặng cho sức khỏe, vùng đất với gần 100% đồng bào dân tộc thiểu số Thái, H’Mông, La Ha này còn quyến rũ bước chân viễn khách bởi một kho tàng di sản độc đáo: Văn hóa Đá.
Tại Ngọc Chiến, đá không còn là những vật thể vô tri nằm im lìm dưới lòng suối, mà đã được bàn tay tài hoa và khối óc sáng tạo của bao thế hệ người dân nơi đây thổi hồn để trở thành những tác phẩm nghệ thuật kiến trúc xanh đích thực. Đi dọc các bản làng, từ những chiếc cổng chào độc lạ, bức tường rào đơn sơ quây quanh bồn hoa tự trồng, cho đến các công trình kiến trúc tâm linh trường tồn như Nhà thờ Xủ Công, Nhà thờ cây đa Xi Tu, Nhà thờ cây sa mu nghìn năm hay Nhà thờ tổ Đon Hó của người Thái trắng… tất cả đều mang đậm dấu ấn sắp đặt mềm mại, khéo léo của hàng triệu viên sỏi, cuội đa sắc màu. Đá gắn bó mật thiết, đi sâu vào đời sống vật chất và trở thành linh hồn trong đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân bản địa.
Điểm đặc biệt làm nên sức sống của di sản này chính là sự ra đời của những công trình kiến trúc “0 đồng” đầy tự hào. Xuất phát từ chủ trương đúng đắn của chính quyền xã, phong trào tự nguyện hiến đất mở rộng đường liên bản từ 2m lên 6 – 8m, cùng việc thi đua lấy đá suối về xây dựng bồn hoa, ốp tường rào đã lan tỏa mạnh mẽ khắp các ngõ xóm. Từng nhân khẩu đóng góp ngày công và vật liệu để thay đổi diện mạo quê hương. Từ đó, những điểm check-in độc đáo do chính người dân kiến tạo như Khu chong chóng đá khổng lồ của Đoàn thanh niên hay Khu bãi đá hình bình rượu cần Lầu Xá của bà con bản Kẻ liên tiếp được hoàn thành, không chỉ làm đẹp không gian nông thôn mới mà còn thúc đẩy du lịch phát triển, giúp vận chuyển nông sản thuận tiện hơn trước rất nhiều.
Nếu tỉnh Phú Yên (nay là tỉnh Đắk Lắk) nổi tiếng với các công viên đá phiến nguyên khối hoành tráng do Nhà nước đầu tư, hay cao nguyên đá Đồng Văn (thuộc tỉnh Hà Giang nay là tỉnh Tuyên Quang) mang dấu ấn khắc nghiệt của phương thức canh tác trên nương đá, thì văn hóa đá Ngọc Chiến lại mang một sắc thái hoàn toàn khác biệt. Khởi nguồn từ dòng suối Chiến thơ mộng, các công trình ở đây mang vẻ đẹp nhỏ xinh, bình dị, hoang sơ và mang đậm tính kết nối cộng đồng khi do chính người dân tự tay thực hiện 100%. Dù được hình thành muộn hơn so với các nhạc cụ, công cụ đá cổ xưa ở miền đất Đồng Nai, nhưng di sản văn hóa đá tại Ngọc Chiến đang bùng nổ mạnh mẽ trong giai đoạn gần đây, trở thành đòn bẩy chiến lược gắn liền với sự phát triển của các mô hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng.
Sự điềm đạm, kiên trì và dẻo dai của con người Ngọc Chiến dường như được tôi luyện từ chính sự nhẫn nại khi ứng xử với đá. Bằng việc biến cái cương cứng, sắc nhọn của tự nhiên thành những bờ rào hiền lành, những nếp nhà yên ả bên mái lợp pơ mu, họ đã khẳng định sự sinh cơ bền chặt và khát vọng vươn lên trên vùng suối đá. Với những tiềm năng, lợi thế sẵn có về tự nhiên, con người và đặc biệt là nét đẹp văn hóa đá cần được bảo tồn và phát huy. Ngọc Chiến chắc chắn sẽ là điểm đến lý tưởng, một “viên ngọc quý” tỏa sáng rực rỡ trong hành trình khám phá và trải nghiệm vòng cung Tây Bắc của mọi du khách.
Một số hình ảnh về văn hoá đá tại xã Ngọc Chiến:
Nhà thờ Xủ Công (Bản Lướt)
Nhà thờ cây sa mu nghìn năm (Bản Nà Tâu)
Khu bãi đá hình bình rượu cần Lầu Xá (bản Kẻ)
Cổng nhà của người dân Ngọc Chiến
Trần Thị Thanh Hà
Khoa Khoa học Xã hội